فرش دستباف و جایگاه از دست رفته/ کلاف سردرگم صادرات فرش

فرش دستباف ایرانی نه‌تنها تبلور هویت، هنر و تمدن کهن این سرزمین است، بلکه یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های مغفول‌مانده اقتصادی کشور در حوزه صادرات غیرنفتی به‌شمار می‌رود. این هنر-صنعت ارزشمند، با وجود توان بالای خود در ارزآوری، ایجاد اشتغال گسترده، تولید ارزش‌افزوده و نقش‌آفرینی در اقتصاد خانوارهای روستایی و شهری، در سال‌های اخیر با چالش‌هایی ساختاری، سیاستی و اجرایی مواجه شده که موقعیت جهانی آن را متزلزل کرده است. در شرایطی که بسیاری از کشورها با سرمایه‌گذاری در هنرهای بومی خود توانسته‌اند به بازارهای جهانی راه پیدا کنند، ایران با برخورداری از پیشینه‌ای هزارساله در تولید فرش دستباف، به‌دلیل نبود سیاست‌گذاری پایدار، ضعف حمایت‌های بیمه‌ای و مالی، بی‌توجهی به نسل جوان و بازاریابی مدرن، جایگاه اول جهانی خود را واگذار کرده و اکنون در رتبه ششم قرار دارد.

با این‌‎حال، اگر دولت به جای مداخله‌های مقطعی، رویکردی حمایتی و بلندمدت اتخاذ کند، فرش ایرانی می‌تواند دوباره به یکی از مهم‌ترین پیشران‌های اقتصادی در عرصه صادرات و اشتغال تبدیل شود. حال روز ملی فرش، نه تنها یک روز گرامیداشت، بلکه فرصتی برای بازاندیشی، همدلی و تصمیمی جدی برای حفظ و احیای این گوهر فرهنگی کهن است.

ساعد عصاچی، رئیس اتحادیه تولیدکنندگان فرش دستباف استان اصفهان به ایسنا می‌گوید: فرش دستباف و صنایع‌دستی، به‌دلیل پیوند عمیق با فرهنگ، تاریخ، تمدن و هنر ایران از جایگاه استراتژیک و ارزشی بالایی برخوردار هستند.

وی در خصوص چالش‌ها و موانع پیش روی صادرات صنعت فرش دستباف می‌افزاید: علاوه‌بر تحریم‌های گسترده و مداوم که مانع اصلی صادرات کشور شده و به‌صورت هدفمند جامعه‌ای خاص را نشانه گرفته، تحریم‌های داخلی نیز موانع بسیاری برای صادرات فرش ایجاد کرده‌ است.

رئیس اتحادیه تولیدکنندگان فرش دست‌باف استان اصفهان بیان می‌کند: اگر به این باور برسیم که فرش دست‌باف پرچم دوم ایران است و توانایی ایجاد ارزش افزوده قابل توجه و ارزآوری مناسب برای کشور را دارد، می‌توانیم به نقش مؤثر آن در اقتصاد ملی توجه بیشتری داشته باشیم، زیرا این صنعت بدون آنکه هزینه‌ای برای دولت به همراه داشته باشد، ظرفیت اشتغال‌زایی برای دو و نیم میلیون بافنده را دارد و می‌تواند بخش مهمی از دغدغه اشتغال را برطرف کند؛ براین‌اساس، توجه ویژه به توسعه و حمایت از فرش دست‌باف به‌عنوان یک ظرفیت بزرگ اقتصادی و اشتغال‌زایی ضروری است.

عصاچی درباره ۲۰ خرداد که در تقویم رسمی کشور به‌عنوان روز ملی صنایع‌دستی و فرش ثبت شده است، می‌افزاید: به‌دلیل جایگاه ویژه و سهم قابل توجه فرش دستباف در صادرات غیر نفتی کشور، ۲۰ خرداد به‌عنوان روز  ملی فرش نام‌گذارش شده است.

وی مطرح می‌کند: امیدواریم با حمایت‌های مؤثر دولت و در فضایی به دور از قوانین خلق‌الساعه و موانع روزمره‌ای که هر روز بر سر راه تولید و صادرات قرار می‌گیرد، همراهی و هم‌سویی لازم با فعالان این حوزه شکل بگیرد. در چنین شرایطی، بخش خصوصی نیز به‌طور طبیعی ترغیب برای ورود به این عرصه خواهد شد. آنچه در این میان اهمیت دارد، جذب و حضور نسل جوان در این صنعت ارزشمند است.

کاهش انگیزه نسل جوان، هشداری جدی برای آینده فرش دستباف ایران

رئیس اتحادیه تولیدکنندگان فرش دستباف استان اصفهان ادامه می‌دهد: در سال‌های اخیر، با کاهش انگیزه در میان نسل جوان برای ورود به این عرصه، خلاقیت و نوآوری جایگاه پیشین خود را از دست داده‌. در نتیجه، رتبه نخست جهانی در این حوزه که زمانی در اختیار ایران بود را از دست داده‌ایم و به رتبه ششم تنزل پیدا کرده‌ایم. این مسئله، از چالش‌های جدی این روزهاست؛ بااین‌حال، امیدواریم که با تغییر روندها و حمایت‌های مؤثر، بار دیگر رونقی در این حوزه پدید آید و زمینه برای شکوفایی دوباره هنرمندان فراهم شود.

عصاچی اظهار می‌کند: امروز کشورهایی مانند هند، چین، پاکستان، نپال، مصر و ترکیه از ایران پیشی گرفته‌اند. درحال‌حاضر، هند جایگزین ایران در رتبه نخست شده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد تقاضا و استقبال جهانی از فرش دستباف همچنان پابرجاست، بلکه ایران نتوانسته جایگاه خود را حفظ کند. 

وی با اشاره به اینکه یکی از چالش‌های جدی پیش‌روی فرش دستباف ایران، نبود حمایت‌های کافی بیمه‌ای و مالی از بافندگان است، می‌گوید: دولت به جای مانع‌تراشی، باید نقش حمایتی خود را ایفا کند؛ چرا که بافندگان تنها زمانی انگیزه ادامه فعالیت خواهند داشت که از حداقل‌هایی همچون بیمه، بازنشستگی، درآمدزایی پایدار، امکان ایجاد ارزش افزوده و غیره برخوردار باشند. حال درصورت نبود این مؤلفه‌ها، بسیاری از بافندگان ناگزیر هستند از این زنجیره خارج ‌شوند و نسل جوان نیز تمایلی به ورود به این حوزه نخواهد داشت. تداوم این روند، کاهش تولید را در پی خواهد داشت و به‌تبع آن، افت صادرات فرش دستباف ایران را رقم خواهد زد.

رئیس اتحادیه تولیدکنندگان فرش دستباف استان اصفهان در خصوص اینکه این استان خود به‌عنوان یکی از قطب‌های شناخته‌شده فرش دستباف کشور، در سال‌های اخیر چه اقداماتی برای تبلیغ و ترویج این هنر-صنعت اصیل ایرانی انجام داده است، بیان می‌کند: تا کنون ایونت‌های متعددی در داخل و خارج کشور برگزار شده است.یکی از مهم‌ترین این رویدادها، جشنواره ملی قالی فخر است که با حضور فرش‌هایی از سراسر کشور و ارزیابی توسط داوران برجسته داخلی و خارجی برگزار می‌شود. این جشنواره نه تنها به تولیدکنندگان انگیزه‌ می‌دهد تا کیفیت و نوآوری خود را ارتقاء دهند، بلکه به مالکان فرش نیز کمک می‌کند تا ارزش سرمایه‌ای این کالای فرهنگی را بهتر درک کنند.